Helo, Moira ydw i, y pedwerydd cenhedlaeth sy’n ffermio Fferm Clofers yn Sir Benfro. ’Rwyf yn ffermio gyda fy nghwr Roger ac ’rydym yn aelod o Calon Wen ers chwe mlynedd. Mae gennym ddau o blant.
Ionawr 2009
Wedi dathliadau’r Nadolig a’r Flwyddyn newydd roedd hi’n amser i fynd nôl i arfer ar y fferm.
Wrth i’r gwely gwair yn sied y lloi fynd yn ddyfnach mae’n cymryd mwy o wair i’w cadw’n lan a sych, felly fe benderfynom garthu’r hen wely a chychwyn eto. Rydym yn tueddu i ‘neud hyn tua dwy neu dair gwaith y flwyddyn. Wedi dau brynhawn o garthu roedd y siediau lloi yn lan ac mae nawr gennym domen o dail a fu’n cael ei ddefnyddio fel gwrtaith yn hwyrach yn y flwyddyn. Fe wnaethom yn fawr o’r cyfle i ddyfnu tri llo oddi ar laeth y ogystal â symud grwpiau o loi o gwmpas er mwyn gwneud yn fawr o’r lle sydd ar gael iddynt.
Fe ddaeth a wyth buwch lo yn ystod y mis. Heffrod oedd dwy ohonynt ac maent wedi dod i arfer gyda’r rwtin godro yn dda. Roedd un braidd yn ofnus i gychwyn, ond wedi diwrnod neu ddau fe ddaeth i arfer gyda’r godro.
Rydym eisoes yn gwerthu lloi bîff i ffarmwr organic lleol ond yn ddiweddar fe gysylltodd â chymydog arall a ni yn holi am loi. Mae wedi mynd allan o odro ond roedd yn holi am loi iddo fagu ar wartheg sugno sydd ganddo. Y rheswm am hyn yw fod hyd yn oed gwartheg godro sy’n cynhyrchu lefel isel o laeth yn ormod i un llo Felly mae’r syniad o fagu dau lo ar un fuwch yn gweithio’n dda. Wedi inni benderfynu ar bris teg bydd y system yma’n fanteisiol i’r ddau ohonom, gan ei fod ef fel prynwr yn prynu lloi sydd wedi dod o yr iach a bydd yn golygu ni fydd rhaid inni fynd ir draffeth o fynd a’r lloi i’r farchnad.
Ar ddydd Sadwrn oer yn ystod y mis fe wnaethom frechu’r stoc yn erbyn y Tafod las. Cafodd y lloi eu brechu yn ystod y dydd, a chafodd y gwartheg eu brechu wrth iddynt adael y palwr godro . Roedd hi’n broses heb lawer o straen i’r gwartheg, ond roedd y dasg o dicio’r rhifau tagiau clust y gwartheg wrth i ni eu brechu gennyf i ac roedd fy mysedd wedi fferru erbyn i ni orffen! Bu’r frech yn cynnig imiwnedd rhag yr haint hyn nes 12 mis. Clefyd gymharol newydd yw’r tafod las sy’n cael ei wasgaru dros Ewrop gan bryfid.
Mae contractwr lleol wedi bod yn torri gwrychoedd yn ystod y cyfnod rhewllyd. O dan reolau organig mae gennym hawl i dorri hyn at 50% o’n gwrychoedd yn flynyddol. Er hyn rydym yn tueddu i dorri 30-40% yn unig. Mae’n bwysig torri’r gwrychoedd yn rheolaidd neu bu’r miaren a’r eithin (sydd yn ganolog ym mwyafrif o’n gwrychoedd) yn llechfeddiannu i’r caeau. Tra roedd y contractwr acw fe nes i adael iddo ‘docio’ gwrychoedd yr ardd gan fod hi’n dasg rwyf byth yn ei chyrraedd.
Rhagfyr 2008
Fe wnaethom ddarganfod ar gychwyn y mis fod Tommy, ein tarw Hereford, wedi colli modrwy ei drwyn felly trefnwyd i’r milfeddyg ddod allan i osod un newydd. Roedd yn swnio’n rhwyddach nag oedd o mewn gwirionedd gan gymerodd sawl tro inni drio dal Tommy yn y teclyn dal gwartheg gan fod ei wddf yn llydan. Fe benderfynom yn y diwedd ei ddal gyda dau dennyn a chafodd y fodrwy ei osod yn saff.
Fe ddaeth naw o’n gwartheg a lloi yn ystod mis Rhagfyr sy’n fis reit brysur inni. Un o’r gwartheg a death a llo oedd merch Leida, sy’n fuches Ayshire croes. Fe ddaeth a llo heffer Meuse Rhine Issel (MRI) croes byddwn yn ei chadw yn yr herd. Gan ei fod yn hyn ac yn denau nid yw Leida yn godro gystal ar hyn o bryd, cynhyrchir 16 litr yn ddyddiol felly penderfynodd Roger gynyddu ei bwyd i helpu iddi fagu pwysau. Fe ddaeth ei merch a’i llo ar y 30ain o Ragfyr ac mae hi’n godro’n well gan gynhyrchu 30 litr y dydd. Mae’n braf cael gweld tair cenhedlaeth o’r un teulu.
Fe aeth Roger i nôl llwyth o ŷd rhwng y Nadolig a’r Flwyddyn Newydd er nad ydym ei angen eto. Mae’r ffarmwr rydym yn prynu’r ŷd hefyd yn gwerthu i ffermwyr eraill ac roedd yn awyddus inni gael beth o ni ei angen gyntaf. Gan fod teulu yn aros gyda ni ar y pryd, fe aethom i bigo Roger fyny wedi iddo lwytho’r trelar ac fe aethom bicnic ag am dro ar draeth , yna aethom a fo’n ôl er mwyn iddo ddod a’r tractor a’r trelar ŷd adref.
Fe gymerodd Roger fantais o’r tywydd sych rhewllyd gan chwalu dipyn o’r hen dail buarth a oedd wedi pydru heb achosi niwed i’r tir gyda’r tractor a’r chwalwr tail. Mae hyn wedi rhoi lle i’r roi tail ffres rwy’n ei glirio tair gwaith yr wythnos o sied y stoc ifanc a’r gwartheg sych.
Fe lwyddom i gyrraedd i gyngherddau’r Nadolig ar amser drwy un ai godro’n gynharach neu’n hwyrach fel roedd yn addas. Fe lwyddodd Roger i gyrraedd rhai o’r ymarferion cyn ei berfformiad fel aelod o ABBA ar ddiwedd y Sioe Nadolig yr ysgol. Bydd y sioc a oedd ar wynebau’r plant wrth iddynt ddeall na’i tad oedd ar y llwyfan yn perfformio gyda mi am amser hir!
Tachwedd 2008
Rwyf bach yn hwyr yn ysgrifennu fy mlog y tro yma gan fy mod wedi bod yn brysur yn gwneud gwisgoedd ar gyfer sioe ’dolig i’r plant. Y flwyddyn hon maen’t yn chwarae rhan bugail a’r Angel Gabriel yn stori’r geni. Mae’r bugail i wisgo ei esgidiau glaw ac rwyf wedi gwneud yn si?r fy mod wedi eu sgrwbio i gael gwared o’r tail cyn iddo fynd i ganol neuadd y pentref! Ar y llaw arall mae adain I’r Angel rwyf wedi eu gwneud yn ddigon cryf i hedfan awyren!
Mae Leida, ein buwch hynaf sydd nawr yn 13 mlwydd oed wedi dod a llo yn y mis diwethaf. Fe gafodd lo heffer MRI (Meuse Rhine Issel) pur, y bedwaredd benyw iddi allan o unarddeg o loi. Mae hi’n cael dipyn o sylw gyda Roger, gan ei fod yn mynd i’w gweld bob amser cinio a rhoi bwyd ychwanegol iddi a gwneud yn si?r ei bod hi’n cadw’n iawn.
Wedi diwrnodau o law trwm fe benderfynom ddod a’r stoc ifanc i mewn ar y 10fed o Dachwedd. Fe gawsom ddiwrnod neu ddau o dywydd braf yn dilyn ond fe benderfynom eu cadw i mewn. Golygai hyn ein bod yn ôl i’n rwtin gaeaf o lanhau a rhoi gwelu i’r gwartheg tair gwaith yr wythnos sy’n golygu fod rhaid imi drefnu gweddill fy wythnos o amgylch hyn.
Mae Dottie, yr heffer Jersi croes nawr yn 18 mis oed ag newydd eu semenu yn artificial â semen Jersi. Roedd y broses o’i chael at y dyn AI ddim y rhwyddaf gan fod Dottie yn credu eu bod yn cael ei gadael allan am dro! Nid oedd chwifio ein dwylo na ei ‘shiwio’ yn gweithio felly fe roddodd Roger thennyn yn ei phen er mwyn ei thwyso ar draws y iard - ond fe gafodd y dyn AI hwyl yn gwylio ein hymdrechion!
Nadolig Llawen ichi gyd!
Hydref 2008
Wedi’r tywydd gwael ar gychwyn y mis roeddem wedi meddwl dod a’r stoc ifanc i mewn ond rydym wedi newid ein meddwl ers hynny gan fod y tywydd wedi gwella rhywfaint. Mae’r diwrnodau diwethaf o dywydd gwell wedi galluogi inni adael y gwartheg allan gan adael gwair iddynt. Rydym yn hoffi pori’r glaswellt yn dda yn yr Hydref i drio osgoi’r glaswellt rhag ormodedd o niwed rhew drost y gaeaf.
Wedi dadansoddi ein bels silwair ar gyfer eu gweth maeth fe roedd hi’n bosib ini drafod ein cynllun bwydo i’n gwartheg godro gyda ein ymgynghorydd maeth. Roedd lefelau protin yn llai yn y silwair o gymharu â blwyddyn diwethaf o ganlyniad bu raid ini gynyddu’r lefelau protin yn y bwyd a geir y gwartheg godro. Wrth gwrs mae’r bwyd gyda lefel uwch o brotin yn ddrytach y dunnell, ond mae’n bwysig er mwyn sicrhau fod y gwartheg yn parhau i odro’n dda, ddim yn colli pwysau â’u bod yn beichiogi’n rhwydd - felly mae’n arian wedi ei wario yn ddoeth.
Wedi i dair heffer ddod a llo yn y mis, fe roedd angen ini gael gwared â rai o’r gwartheg hyn. Drwy lwc roedd ffrind ini sy’n ffarmwr bîff organic angen dwy fuwch ar gyfer lloi sy’n sugno. Fe wnaethom ddewis dwy fuwch deg mlwydd oed iddo. Fe brynodd hefyd tri lo gennym, ac roedd y ddwy fuwch wedi arfer iddynt sugno hwy, felly roedd y system wedi ei gychwyn a’i setio fyny iddo. Fe roedd un o’r gwartheg wedi cymeryd i lo gymait (er nad llo gwaed iddi oedd o) fe aeth ar ol Roger i’w gael allan or sied wrth iddo drio mynd i fewn.
Mae’r rep rwyf wedi bod yn son amdano wedi egino, ’di tyfu modfedd o’n wedi stopio ar ôl hynny - felly fu raid ini ei wylio i weld beth ddaw nesa!
Medi 2008
Mae’r gwartheg wedi bod i mewn gyda’r nos tra roedd y tywydd yn wael ar gychwyn y mis, ond gyda thywydd da dros y pythefnos diwethaf roeddynt allan eto ac ‘roedd yn golygu nod oedd angel clirio’r sied yn rheolaidd.
Mae’r tywydd da wedi ein hannog i gwblhau tasgau sydd wedi body n disgwyl ers tro. Rydym nawr wedi cwblhau ein trydydd toriad o silwair gan wneud bels crwn yn hytrach na rhai sgwâr arferol gan eu body n storio’n well tu allan. Roedd llai o gnwd y flwyddyn hon ond rydym yn ddiolchgar fod y tir wedi sychu digon fel nad oeddem yn gwneud trefn wrth dorri, belio a chario’r silwair.
Pan nad oedd y tractor yn cael ei ddefnyddio gyda’r silwair bu Roger yn troi, trin, a phlannu 8 acar o dir gyda hadau o rep. Mae’r cnwd yma 6 wythnos yn hwyr yn cael ei blannu a da ni’n ofni ni fyddai’n germaneiddio, neu os y bydd bu malwod yn ei fwyta. Roedd rhaid inni ddechrau hyn gan fod hyn yn gychwyn ar ein cylch ail hadu hyd yn oed os na fu llawer i’r gwartheg ei bori.
Mae’r maip a oedd yn cael ei fwyta gan lindys wedi ail egino ac yn tyfu eto. Eto mae’r cnwd i lawr ond bydd digon i orchuddio’r tir ag i wartheg bori arnynt. Rwyf hefyd ’di llwyddo cael meipen neu ddwy i goginio!
Nawr fod ffermwyr ’di cael tywydd i gombeinio, rydym wedi gallu hel ein corn am y gaeaf a gwellt gan ffermwyr organig lleol. Mae Roger yn gallu casglu 7 tunnell o gorn neu 20 bel o wellt ar y tro felly drwy brynu yn lleol rydym hefyd yn cadw milltiroedd bwyd y gwartheg i lawr.
Wrth fwynhau paned mewn caffi lleol wythnos diwethaf fe ddechreuodd Mam a Dad sgwrsio gyda theulu o Northampton a oedd ar eu gwyliau yn yr ardal. Roedd y teulu yn falch pan ddywedodd Dad ei fod yn un o ffermwyr deri organig sy’n cynhyrchu llaeth ar gyfer llaeth Calon Wen. Roeddynt wrth eu bodd gan Calon Wen yw’r brand llaeth meant yn ei brynu a hefyd yn mwynhau iogwrt Rachael’s. Mae’n braf cael cwrdd â chwsmeriaid wyneb wrth wyneb.
Awst 2008
Am fis diflas! Mae’r glaw di-baid wedi rhwystro ni rhag cario ’mlaen gyda swyddi oeddem wedi gobeithio gorffen dros yr wythnosau diwethaf.
Da ni dal heb lwyddo troi er mwyn hau’r hadau ar gyfer y maip. Er ini gael diwrnod neu ddau heb law yn anffodus roedd y tir yn rhy wlyb i ddreifio arno. Os nag awn ni’r hadau i mewn y fuan byddwn yn brwydro i gael y maip wedi ei sefydlu a thyfu digon cyn i’r gwartheg cychwyn pori. Ar ben hyn i gyd mae ’na bla o’r enw ‘sawfly larvae ‘ sydd yn difrodi gyd o’r cnwd brassica yn sir Benfro. Mae miloedd o lindys yn bwyta’r dail ac wedi difetha cae cyflawn a oeddwn yn tyfu ar gyfer cynefin a phori. Roeddynt yn cynnig maeth diwedd haf ar gyfer y gwenoliaid ond golygai hyn fod dim tyfiant i’r gwartheg .
Rydym wedi gorffen yr ŷd rydym yn bwydo’r gwartheg godro. Ar fwydyn arferol mae modd i ni brynu ŷd o’r flwyddyn hon a chariot mlaen bwydo hwy. Ond gyda phawb yn brwydro i gombeinio bu raid i ni gynnig bwyd drud iddynt. Mae’r gwartheg hefyd wedi cael y dewis i ddod i mewn i orwedd ar nosweithiau gwlyb. Golygai hyn fod angen clurio’r shed allan yn ystod y dydd, swydd nad oeddym yn disgwyl ym mis Awst.
Rydym wedi cael sawl aelod o’r teulu a ffrindiau yn dod i’n gweld dros y mis. Ar un adeg roedd naw yn aros gyda ni, roedd hyn yn golygu imi drefnu lle iddynt aros yn ogystal coginio a rhewi rhai prydau fel y gallwn gario’n ’mlaen gyda’r swyddi ar y ffarm a bwydo pawb mewn da bryd!
Gyda’r plant ar fin mynd yn ôl i’r ysgol maen amser imi ddal fyny gyda’r gwaith papur sydd wedi bod i un ochr dros yr wythnosau diwethaf - felly nol i’r swyddfa i mi!
Gorffennaf 2008
Wedi gweld ar y rhagolygon tywydd a oedd yn gado glaw ac yna 4 diwrnod o haul fe gafodd Roger llond bol o ddisgwyl a phenderfynodd dechrau torri ar gyfer ail doriad o silwair. Fe dorrodd yr holl 65 o aceri ac fe lwyddom i gael y cyfan i mewn o fewn 36 awr heb fymryn o law arno. Roedd y cnwd i lawr y flwyddyn hon, rhannol oherwydd amodau tyfu oerach a hefyd oherwydd bu i’r tanker slyri dorri ar ôl y toriad cyntaf. Golygai hyn na gafodd yr holl gaeau slyri sy’n cynnwys maethion hanfodol. Golygai hyn lai o dyfiant ac roedd hyn yn amrywio rhwng 3.5 i 5 bel i bob hectar. Wedi inni lwyddo i drwsio’r tanker slyri bu Roger yn gweithio’n galed i neud si?r fod llawer of slyri wedi’r ail doriad yn y gobaith o neud i fyny am y lleihad yn y cnwd yn y trydydd toriad. Rydym yn ceisio gwneud tua 1,000 o feli silwair y flwyddyn er mwyn cae digon o gnwd i fwydo’r gwartheg dros y gaeaf.
Fe ofynnodd un o’r contractwyr silwair os oedd gennym unrhyw loi i werthu. Roedd gennym tri ar y pryd ac fe brynodd y cyfan am bris teg ac fe olygodd nad oed rhaid inni fynd a nhw i’r farchnad na thalu comisiwn yna.
Mae’r maip a gafodd eu plannu mis diwetha yn tyfu’n dda. Mae gennym 3.5 hectar (8 acr) i droi a phlannu gyda forage rape er mwyn cael cnwd ar gyfer pori dros y gaeaf.
Mae’r plant ar eu gwyliau haf o’r ysgol ac rwyf yn eu cadw’n brysur gyda swyddi bach o amgylch y ffarm. Maent yn reit da gyda brwsh paent ac wedi paentio tu fewn a thu allan i’r deri ac ar hyn o bryd yn paentio’r shed lloi gan eu body n wag ar hyn o bryd. Nes i addo talu £10 yr un iddynt wedi iddynt orffen y job. Mae Roger yn deud fod hyn yn ‘slave laubour’ ond dwi’n credo ei fod yn eu cadw’n brysur, hyd yn oed os mae ’na un neu ddau o wynebau sy’n gwenu ar gefn overalls!
Wedi inni lwyddo i gael y silwair i fewn fe gawsom ddiwrnod neu ddau o wyliau. Fe aethom i ymweld â theulu yn Berkshire a mynd a’r plant i Lundain i weld y ddinas a gwylio musical.
Mehefin 2008
Wedi iddynt gael cychwyn da mae’r caeau sydd wedi cael ei ail-hadu wedi dioddef ers hynny Mae’r gwynt oer wedi bod yn atal tyfiant ac mae’r cae o dan y tŷ ddim yn edrych ar ei orau. Fe wnaethom destio lefelau phosphate a photasiwm yn y caeau flwyddyn ddiwethaf ac roeddynt yn iawn gan roeddynt yn lefel 2. Gan fod diffyg tyfiant ynddynt y flwyddyn hon rydym wedi ei ail destio ac mae wedi disgyn i lefel 1. Mae potasiwm yn hanfodol ar gyfer tyfiant a gwnawn ein gorau i wella’r lefel ond yn anffodus bydd ein hymdrechion i newid hyn yn rhy hwyr ar gyfer tyfiant y flwyddyn hon.
Mae Roger yn brysur yn trwsio ar hyn o bryd o ddrysau i gwteri ymysg pethau eraill ac o ganlyniad fe ofynnodd imi droi cae fel ei fod yn gallu cario ‘mlaen. Roeddwn yn reit nerfus gan dwi heb droi cae ers fy nyddiau yn y coleg, ond fe rois gynnig arni! ‘Doedd y cae heb ei droi ers 40 o flynyddoedd, a dywedodd Dad fod Mam a’n nhaid wedi gwerthu 6 mochyn a 4 llo’r diwrnod hwnnw. Am gof da! Ni fuaswn yn ennir ‘run cystadlaeth troi ond fe nes i lwyddo i gladdu’r glaswellt a nes i ddim torri’r arad! Ers hyn mae’r cae wedi cael ei rolio ac mae’n disgwyl am galch cyn hau turnips i greu cynefin ar gyfer cynllun amgylcheddol - Tir Cynnal. Bydd y cae yna yn cael ei bori gan ein gwartheg dros y gaeaf.
Mae’r mwyafrif o’n gwartheg yn frid deri neu frid aml bwrpas ond mae gennym fuwch sy’n Belgian blue x Fresian sydd fel rheiol yn frid anifail beef. Mae hi ‘di godro yn dda a da ni heb cael dim problem cenhedlu, mastitis a di heb fod yn gloff. I ddweud y gwir mae hi’n hawdd trin ac yn reit annwyl. Gan da ni di bod mor bles gyda hi penderfynom gadw llo o’r un brid a gafodd ei eni yn gynharach yn y mi sêr mwyn gweld os cawn ni’r un llwyddiant eto.
Mai 2008
O ganlyniad i’r glaw trwm ar ddiwedd mis Ebrill fe gymerodd dros bythefnos cyn i Roger allu mynd ar y tir troi er mwyn hau’r hadau haidd, pys a glaswellt. Wedi iddo gael ei hau fe eginodd yn syth gyda thyfiant i’w weld o fewn yr wythnos gyntaf. Yn anffodus roedd hyn yn creu problem - brain a cholomennod. Maent yn hoff o fwyta’r hadau ac yn gwneud hyn yn ei niferoedd sydd yn dipyn o broblem gan fod yr hadau organig yn eitha drud. Fel rheol byddaf yn mynd o amgylch y caeau ar fy meic sawl gwaith y dydd i gael gwared ohonynt ,ond gyda’r caeau drws nesaf i’r tŷ y flwyddyn hon dwi di bod yn gyrru’r plant i roi braw iddynt. Dwi hefyd ’di darganfod fod chwibanu a darnau cerddorol violin lefel 3 yn dda am godi ofn arnynt!
Fe gawsom ein harolygu ar lendid ein deri ar gychwyn mis Mai. Golygai hyn fod arolygwr yn dod yn ddiarwybod i weld pa mor lan yw ein palwr godro ac ystafell storio llaeth yn ogystal ag asesu pa mor effeithiol yw ein rwtin godro, ansawdd ein llaeth a hefyd iechyd a lles y gwartheg. Roeddwn yn falch fod popeth yn iawn.
Un swydd sy’n codi adeg yma’r flwyddyn yw cael y toriad cyntaf o silwair i fewn. O ddiwedd yr wythnos gyntaf yn mis Mai rydym yn asesu tyfiant y glaswellt ac byddwn yn gwylio’r tywydd yn gyson. Pan welwn 3-4 diwrnod o dywydd sych byddwn yn torri’r glaswellt. Dim ond 30 o aceri oedd y barod a chafodd ei gwneud i fewn i bels yr wythnos diwethaf. Roedd llai ohono o gymharu a blwyddyn diwethaf, ond wedi dweud hyny rydym wedi torri’r glaswellt bythefnos yn gynt. Ceir gweddill y silwair ei dorri’r wythnos yma os bydd y contractwyr ar gael i’n helpu.
Fe gawsom 5 heffer yn dod a lloi y mis diwethaf, golygai hyn ei bod yn cael ei godro am y tro cyntaf. Nid oes gwybod sut maent am ymddwyn wrth iddynt brofi’r peiriant godro am y tro cyntaf. Mae rhai yn ddigon bodlon ac yn sefyll yn llonydd os oes ganddynt ddigon o fwyd, tra bu eraill yn taro yn ôl gyda’i thraed a’r cwbl allwch chi ‘neud ydi symud o’i ffordd a gobeithio iddynt setlo. Fel rheol y rhai sydd fwyaf ofnus i gychwyn yw’r gwartheg sydd yn bodlon eu byd wedyn. Y rhai tawel sydd angen ei gwylio! Er mwyn cadw nifer y gwartheg yn gyson bu raid inni ladd 5 buwch. Mae’n drist gweld yr hen wartheg yn mynd ond mae’n neis gwybod eu bod wedi cael bywyd da.
Ebrill 2008
Mae’r gwartheg allan gennym yn ystod y dydd, ond gan ei bod hi di bod yn wlyb ac yn oeri’ tua’r nos da ni di bod yn eu sbwylio gan eu cadw i mewn a rhoi silwair iddynt. Mae hyn yn gyfuniad da, a gan eu bod yn cael y gorau o ddau fyd mae cynhyrchiant llaeth ar ei uchaf.
Swydd Roger yr wythnos yma ydi troi’r caeau er mwyn eu hail hadu â chymysgedd o hadau haidd/pys a chymysgedd o hadau glaswellt/clofer. Mae’r haidd a phys yn tyfu’n gyflym ac yn cystadlu gyda chwyn er mwyn roi amser i’r hadau glaswellt a clofer i dyfu. Bydd y tyfiant yn cael ei dorri pan fydd yn 12 wythnos ac yn cael ei ’neud i mewn i silwair i’r gwartheg sych. Erbyn hyn bydd y glaswellt ar clofer wedi ei sefydlu heb lawer o chwyn a bydd unai yn cael ei dorri ar gyfer silwair neu bydd yn gae pori ar gyfer y 10 mlynedd nesaf. Felly mae’n bwysig i’w gael yn iawn!
Fe gawsom lawer o goed bach onnen yn tyfu o amgylch un o’r siediau fferm ac yn hytrach na eu torri i lawr fe benderfynom eu hail plannu ar dir diffrwyth ac ar un neu ddau o gornel i gae. Y syniad yw gallu eu torri fel coed tan i’r tŷ mewn blwyddyn neu ddwy sef ein hymdrech i fod yn hunan gynhaliol mewn byd sydd gyda chostau tanwydd sy’n cynyddu.
Y 31ain o Fawrth yw diwedd y flwyddyn ariannol ar gyfer y fferm. Rwyf wedi bod yn gwario dipyn o amser yn sortio’r cyfrifon cyn eu trosglwyddo i’r cyfrifydd i gael golwg arnynt. Mae’r plant yn helpu gyda chyfri’r stoc ar ddiwedd y flwyddyn ac yn ei gymryd yn reit ddifrifol. Maent yn mynd o amgylch y stoc gyda’i byrddau clip ac yn cyfri’r nifer o wartheg, siwair, gwair a gwellt ac yn gwneud eu gorau i gael yr un un ateb a mi.
Mae’n debygol na chamgymeriad oedd dysgu Dollie, y jersi fach croes i dwyso. Fe lwyddodd i ddianc o’r sied gyda thipyn o loi eraill, a thra bod modd gyrru’r gweddill yn ôl i mewn i’r sied yn reit rhwydd fe wrthododd Dollie i symud. Fe fu raid inni nôl y tennyn a’i thwyso yn ôl i’r sied, rhywbeth na fyddwn eisio neud pan fydd hi’n fuwch godro!
Mawrth 2008
‘Rydym yn dal i ddilyn y drefn ddyddiol o garthu, bwydo a chwalu gwely ar gyfer y gwartheg sych a’r stoc ifanc. ‘Rydym yn falch fod y gwaith yma wedi ei leihau gyda’r gwartheg godro gan eu bod yn mynd allan ar ddyddiau da.
Roeddem y lwcus iawn mai dim ond un neu ddau o gwteri a llechi a gafodd eu chwythu oddi ar adeiladau yn ystod y stormydd diweddar gan fod rhai wedi cael difrod mawr.
Wedi i’r gwartheg cael eu cadw i mewn am gyfnod o 4-5 mis mae’n bwysig inni gadw golwg ar eu traed gan fod rhai yn gallu mynd yn gloff. Mae Roger wedi prynu clwyd sydd wedi ei ddyfeisio yn arbennig sy’n eu dal â chyrff a strapiau ac yn neud hi’n rhwyddach i drin traed gwartheg. Mae’n gweithio’n dda i wartheg ond fe fu raid inni roi Tommy, sef ein tarw Hereford tair oed ynddo wythnos diwethaf, wedi iddo frifo ei droed ôl. Fe fu raid inni addasu maint gwddf y glwyd ac yna ei gael i mewn gyda bwced o fwyd tra fe gaeodd Roger ef i mewn o’r cefn. Fe fihafiodd yn eithaf wrth inni drin ei droed, ond bu raid imi roi 3 bwced o fwyd iddo i’w gadw’n ddistaw.
Wedi i Roger ddod yn ail yng nghystadleuaeth silwair bels mawr drwy gydol Cymru blwyddyn diwethaf cafodd ei wahodd i feirniadu yn y rownd derfynol y flwyddyn hon. O ganlyniad fe gafodd dau ddiwrnod i ffwrdd o’r ffarm yn teithio cyn belled â Sir Fôn yng ngogledd Cymru ac i lawr i’r Fenni yng ngorllewin Cymru. Fe fwynhaodd y profiad gan gwrdd â gwahanol ffermwyr a dysgu am eu technegau nhw o ffermio. Yn lwcus imi roedd y ddau ddiwrnod yma yn ddiwrnodau pan nad oedd gan y plant ymarferion ar ôl ysgol. Felly, nid oedd rhaid imi fod yn trio godro a bod yn dacsi ar yr un pryd!
Chwefror 2008
Cwestiwn: Beth mae Roger wedi bod yn neud yn y tywydd da ’ma? Ateb: Chwalu slyri ar ein caeau silwair.
Mae’n si?r eich bod yn credu na’r oll da ni’n neud ydi ffermio. Ond gan mai slyri yw’r unig fath o wrtaith gallwn ei ddefnyddio o dan safonau organig mae’n bwysig inni. Roedd y plant ddim yn hoffi gweld Dad yn gweithio gan roeddynt yn credu y dylai fod yn chwarae pêl droed gyda nhw gan ei fod yn hanner tymor arnynt.
Mae’r ddwy heffer jersi wedi dod a lloi ac mae’n bleser i’w cael yn y palwr godro. Fel rheol mae heffrod sydd newydd ddod a lloi yn gallu bod yn ofnus pan maent yn cychwyn godro ond does dim problem gyda rhain. Fodd bynnag mae un ohonynt yn sefyll allan gan ei bod wedi gwneud yn si?r fod y pob buwch yn ei gweld fel y brif fuwch. Mae hyn yn dipyn o lwyddiant gan ei bod yn hanner maint y rhan fwyaf o’r gwartheg.
Gyda’r cyfuniad o dywydd da a’r ffaith fod glaswellt eisoes yn tyfu’n gymedrol fe benderfynom adael rhai gwartheg allan i dir pori. Roeddynt yn pori’r maip cyn iddynt gael ei gadael i’r glaswellt ac roedd yn ddoniol ei gweld yn edrych ar y glaswellt wrth iddynt gerdded tua’r cae o faip. Unwaith i’r ffens gael ei agor i’r cae o laswellt roeddynt wrth ei bodd ac yn rhedeg o amgylch y cae.
Wedi wythnosau o beidio â gorfod galw’r milfeddyg fe fu raid inni ei alw allan dwywaith wythnos diwethaf. Y tro cyntaf i dynnu brych a oedd yn sownd o few buwch wedi iddi ddod a llo, roedd Roger wedi bod yn ei thrin â homeopatheg ac fe ddaeth allan tua hanner awr cyn i’r milfeddyg ddod. Yr ail dro oedd cael golwg ar heffer jersi croes 12 mis a oedd methu bwyta gyda bod ei gên wedi chwyddo. Cafodd diagnosis â chyflwr a elwir yn tafod pren ond wedi 7 diwrnod o wrthfiotig a llawer o sylw gan y plant roedd hi’n llawer gwell.
Fe gafodd coeden ei chwythu drosodd mewn storm Hydref diwethaf ac mae hi di bod yn gorwedd yn y cae yn disgwyl i’w chael ei thorri i fyny ers hynny. Fe dorrodd Roger y goeden â llif gan gadw’r darnau gorau er mwyn coed a thân ac fe aeth y gweddillion ar y goelcerth. Gan ei bod hi’n noson sych a’r gwynt yn chwythu i ffwrdd o’r adeiladau fe benderfynom oleuo’r goelcerth. Gyda chyfuniad o bren sych a gwynt cryf fe gynnodd y goelcerth yn well nag o ni di disgwyl gyda than cryf yn dod ohono. Yn anffodus o’r pentref roedd yn edrych fel bod ein tŷ ar dan ac fe gafodd y frigâd dan ei galw, cawsom hefyd sawl galwad ffôn yn neud si?r ein body n iawn. Neis oedd cael gwybod bod pobl yn meddwl amdanom.
Ionawr 2008
Wedi inni gael bach o seibiant dros ‘dolig a’r flwyddyn newydd (drwy ddim ond neud y gwaith angenrheidiol fel godro, bwydo a charthu) da ni’n ôl i’r arfer wan.
Cefais gwyn gan ‘Y Bos’ yn dweud fod angen cadw fyny gyda’r gwaith papur gan fy mod wedi disgyn ar ei hol hi braidd a olygodd fod dewis y gwartheg er mwyn cael tarw ddim mor drefnus ag arfer. Golygai hyn fod rhaid imi gael pethau i drefn sy’n ‘neud fi feddwl wrach na ddylwn wedi diogi cymaint dros y ‘dolig!
Ar ddiwrnod gwlyb wythnos diwethaf fe gafodd Roger wared â churniau y lloi heffrod. Proses yw hwn o gymryd curniau lloi i ffwrdd gyda haearn poeth a geir ei ‘neud o dan anesetic lleol. Rydym yn cymryd y cyrn i ffwrdd er mwyn osgoi i’r lloi fynd yn sownd mewn bariau bwydo neu frifo ei gilydd pan meant yn wartheg llawn maint.
Mae’r llawr yn llawer rhy wlyb i ddreifio arno ar hyn o bryd felly mae Roger yn ceisio trwsio hen tanker slyri sydd gyda phwmp ar y tu blaen. Ei nod yw pwmpio dwr budr allan i’r caeau drwy bibell dwy fodfedd. Yr unig broblem yw unwaith mae’n trwsio un darn mae’n darganfod darn arall sydd wedi torri!
Gyda chostau ffermio yn cynyddu rydym yn chwilio am ddulliau eraill o gynyddu ein henillion. Yn naturiol mae ein tir yn tyfu digon o laswellt ar gyfer hyn o hyn o wartheg a gan rydym eisoes wedi cyrraedd y lefel yma, felly rydym yn edrych am ddulliau eraill o neud enillion. Er mwyn cynhyrchu mwy o laeth i werthu byddai angen ‘pwsio’ ein gwartheg drwy eu bwydo â bwyd arbennig sydd yn erbyn be da ni eisiau gwneud. Felly rydym wedi penderfynu gwella ansawdd ein llaeth gan ein bod yn cael mwy amdano gan fod Calon Wen yn talu mwy am laeth o ansawdd gwell.
Mae gan laeth jersi lefelau uwch o fraster a phrotein felly mae’r llaeth yn werth mwy am bob litr o gymharu â llaeth o fridiau eraill. Rydym wedi dod i ddeall fod angen i 25% o’r gwartheg fod yn Jersi i ‘neud gwahaniaeth i’r llaeth yn y tanc. Fe awgrymodd ein milfeddyg inni beidio â phrynu gwartheg jersi pur gan fyddai yn gallu cyflwyno afiechydon i wartheg sydd heb lawer ohonynt. Roedd ei awgrym ef o fridio gwaed y jersi i’n gwartheg am gymryd dipyn. Mae’n heffrod jersi i gyd allan o’n gwartheg talaf sy’n cynhyrchu’r mwyaf o laeth, felly rydym yn gobeithio na fyddent yn rhy fyr wedi iddynt dyfu i’w llawn maint. Rydym yn bridio ein jersis sydd wedi ei chroesi gyda tharw jersi a bydd yr heffrod a ddaw ohonynt hefyd yn cael eu bridio a tharw jersi. Mae wedi cymryd tair blynedd a thri mis i fridio’r heffrod, naw mis o feichiogrwydd a dwy a hanner o flynyddoedd o fagu arnynt cyn
iddynt ddod a lloi. Felly mae wedi bod yn broses hir!